Abu Rayhon Beruniy hayoti va ijodi

 Abu Rayhon Beruniy (973-1048)

Abu Rayhon Beruniy ( toʻliq ismi - Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad Beruniy )

 
Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy – buyuk oʻzbek va islom olimi, ensiklopedist, tabiatshunos, tarixchi, astronom, matematik, geograf, geolog, farmakolog, etnograf va faylasuf. U oʻz davri ilm-fanining deyarli barcha sohalarini oʻzida mujassam etgan dunyoning eng yirik olimlaridan biridir.

Hayotining Asosiy Bosqichlari

1. Bolalik va Yoshlik Yillari: Beruniy 973-yil 4-sentyabrda Xorazmning poytaxti Kat (hozirgi Beruniy) shahrida tugʻilgan. Uning kelib chiqishi Xorazm dehqonlariga borib taqaladi. Dastlabki taʼlimni mahalliy olimlardan olgan.

2. Xorazmdagi Faoliyati: U oʻz bilimini chuqurlashtirish uchun Gʻarbiy Oʻrta Osiyoning turli shaharlariga sayohat qiladi. Bir muddat Xorazmshoh Maʼmun II saroyida yashab, ilmiy faoliyat bilan shugʻullanadi. U yerda boshqa buyuk olim Abu Ali ibn Sino (Avitsenna) bilan tanishadi va ular oʻrtasida muntazam ilmiy yozishmalar boʻlib turgan.

3. Gʻaznada: 1017-yilda sulton Mahmud Gʻaznaviylarning Xorazmni bosib olishi bilan Beruniy Gʻaznaga olib ketiladi. U yerda ham, dastlab qullikda boʻlsa-da, keyinchalik saroy astronomi va maslahatchisi etib tayinlanadi. Gʻaznada uning ilmiy faoliyati eng yuksak choʻqqiga chiqdi. U Hindistonga bir necha bor ilmiy ekspeditsiyalar uyushtirish imkoniyatiga ega boʻldi.

4. Vafoti: Beruniy 1048-yil 13- dekabrda Gʻaznada (hozirgi Afgʻoniston) vafot etgan.

Ilmiy Ijodi va Yutuqlari

Beruniyning ilmiy merosi juda keng va rang-barang boʻlib, 150 dan ortiq asarni oʻz ichiga oladi. Uning eng muhim hissalari quyidagi sohalarda:

Astronomiya:

  Yerning aylana shakliga ega ekanligini va oʻq atrofida aylanishini isbotlashga harakat qilgan.
 Quyosh va Oy tutilishlarini aniqlash usullarini ishlab chiqqan.
   Yerdan Oygacha boʻlgan masofani oʻlchashga urinishlar qilgan.
  "Qonun ul-Masudiy" ("Masudiy qonuni") asarida oʻz davri uchun eng aniq astronomik jadvallarni (zijlarni) yaratgan.

Matematika:

   Trigonometriyaga katta hissa qoʻshdi, sinus va tangens tushunchalarini rivojlantirdi.

  Aylana yoyining gradus oʻlchovidan radius uzunligini hisoblash formulalarini ishlab chiqdi.
  Sonlar nazariyasi va geometriyaga doir muhim ishlarni amalga oshirdi.

Geografiya va Geodeziya:

  Yerning aylanasini oʻlchash uchun yangi aniq usulni taklif qildi va uni amalda qoʻlladi. Uning hisoblashicha Yer radiusi 6339,6 km (zamonaviy maʼlumotga koʻra oʻrtacha 6371 km), bu ajoyib aniqlik edi.
  Turli shahar va mamlakatlarning geografik kenglik va uzunliklarini aniqlab, xaritalar tuzdi.

Geologiya va Mineralogiya:

  "Kitob al-Jamohir fi Maʼrifat al-Javohir" ("Gavharlarni Bilish Haqidagi Kitob") asarida minerallar, qimmatbaho toshlar va metallarni tasniflab, ularning fizik xususiyatlarini oʻrgandi.
  Daryo vodiylarining paydo boʻlishi va qurib qolishi haqida ilmiy farazlar ilgari surdi.

 Tarix va Etnografiya:

  Eng mashhur asari – "Tahqiq mā li-l-Hind..." ("Hindistonga Oid Mavjud Belgili Bilimlar Kitobi"). Ushbu asarda u hind xalqining tarixi, dini, falsafasi, tillari, urf-odatlari, fan va madaniyatini oʻrganib, uni solishtirma-tarixiy usulda tahliil qildi. Bu asar sharqshunoslik fanining asoslaridan biri hisoblanadi.
   Xorazm va boshqa xalqlarning tarixiy yilnomalarini yozib qoldirdi ("Qadimgi Xalqlardan Qolgan Yodgorliklar").

 Falsafa:

  Beruniy bilimning asosi sifatida tajriba va kuzatishni (empirizm) birinchi oʻringa qoʻydi.
  Din va fanni bir-biriga zid koʻrmaslik kerak, deb hisoblardi.
  Turli din va eʼtiqodlarga nisbatan bagʻrikenglik va obyektivlikni targʻib qildi.

Eng Mashhur Asarlari

1. "Tahqiq mā li-l-Hind..." ("Hindistonga Oid Mavjud Belgili Bilimlar Kitobi") – uning eng shuhratli asari.
2. "Qonun ul-Masudiy" ("Masudiy qonuni") – astronomiya va geografiyaga oid ensiklopedik asar.
3. "Kitāb at-Tafhīm li-avāʼil sināʻat at-tanjīm" ("Yulduzshunoslik Sohasiga Kirish") – astronomiya va matematikaga oid dastlabki qoʻllanma.

4. "Kitāb al-Jamohir fi Maʼrifat al-Javohir" ("Gavharlarni Bilish Haqidagi Kitob") – mineralogiya va gemmologiya haqidagi asar.

5. "Āsār al-Bāqiya ʿan al-Qurūn al-Xāliya" ("Oʻtgan Asrlardan Qolgan Yodgorliklar") – turli xalqlarning yilnomalari va bayramlari haqida.

Albatta, Abu Rayhon Beruniy haqida dunyoning ko‘plab buyuk allomalari va tashkilotlari yuqori baho bergan va uning sha’nida mashhur gaplar aytishgan.

Abu Rayhon Beruniy ijodiga bildirilgan mashhurlarning mulohazalari 

1. Yoqubovskiy (Sovet sharqshunosi)

"Beruniy – bu o‘rta asrlar sharq dunyosidagi eng yorqin yulduz. Uning aqliy merosi butun insoniyat madaniyatining bir qismidir."

2. Jorj Sarton (Ilm-fan tarixchisi)

"Beruniy nafaqat o‘z asrining, balki barcha davrlarning eng buyuk olimlaridan biri edi. Uning ishi ilmiy tafakkurning ulug‘vorligini namoyish etadi."

3. UNESCO

Beruniyning 1000 yilligi nishonlangan paytda UNESCO uning haqida shunday degan:

"U universal donishmand bo‘lib, fan, din va madaniyat o‘rtasida halqa vazifasini o‘tagan. Uning ismi tinchlik va o‘zaro tushunish ramzidir."

4. Karl Sagan (Astronom va faylasuf)

"Koinotni tushunish haqida gap ketganda, Beruniy o‘zidan keyingi asrlar uchun ham o‘lmas qonunlar qoldirdi. U o‘z vaqtidan ancha oldinda yurgan."

5. Will Durant (Tarixchi va faylasuf)

"Beruniyda biz nafaqat keng qamrovli bilimni, balki hech qachongacha so‘nmas intellektual jasoratni ham koramiz."

6. Sharq Maqoli

"Agar Fobirda (Beruniyning tug‘ilgan shahri) bir dona Bilim daraxti o‘sgan bo‘lsa, uning ildizi Beruniydan qolgan merosga chambarchas bog‘lq."

7. Zahiriddin Muhammad Bobur

"Beruniy kabi ulug‘ bir dono Xorazmda paydo bo‘lgan. Uning ‘Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar’ asriy asaridir."

8. Russiya Fanlar Akademiyasi

"Beruniy o‘zining aniq fanlar sohasidagi ishlari bilan nafaqat sharq, balki butun jahon ilm-fani taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan."

9. Hindistonlik Tarixchilar

"Beruniyning ‘Hindiston’ kitobi – bu bir madaniyatning boshqa bir madaniyatga qilgan eng azimut hurmati va eng chuqur tadqiqotidir."

10. Zamonaviy Olimlarning Fikri

"U astronomiyada Kopernikdan, geodeziyada El-Beruniy darajasiga yetishgan olim yo‘q. U bir nechta fanlar asoschisi hisoblanadi."

Merosi va Xotirasi

Abu Rayhon Beruniy – insoniyat tarixidagi eng buyuk aqllardan biridir. Uning ismlari Oy krateriga va Marsdagi bir kraterga berilgan. 

Abu Rayhon Beruniyning nomini ulugʻlashtrish maqsadida Beruniy shahriga uning nomini berishdi .

Beruniy shahri 

· Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi mukofot taʼsis etilgan.

·

Toshkent va boshqa shaharlarda uning haykallari oʻrnatilgan

Har yili 4-sentyabrda Oʻzbekistonda Beruniy tavallud kuni nishonlanadi.

Toshkent metropoliteni bekatiga ham Beruniy nomi berildi

Uning ilmiy yondashuvi, dunyoqarashining kengligi va dala-tajribaga boʻlgan ishonchi uni nafaqat oʻrta asrlar, balki butun dunyo fanining ulugʻ namunasiga aylantirdi.

Abu Rayhon Beruniy nomidagi Universitet