Adolf Gitler

Adolf Gitler (1889–1945)

Adolf Gitler — Germaniyada Natsistlar partiyasi (NSDAP) rahbari bo‘lgan, 1933–1945-yillar davomida kansler, keyin esa “Führer” sifatida butun hokimiyatni o‘z qo‘liga to‘plagan tarixiy shaxsdir. U XX asrning eng fojiali oqibatlarga sabab bo‘lgan siyosatchilaridan biri sifatida tanilgan.

Tug‘ilishi va ilk hayoti

Adolf Gitler 1889-yil 20-aprelda Avstriyaning Braunau-am-Inn shahrida tug‘ilgan. Yoshligidan rasmga ishtiyoqi bo‘lgan, biroq Vena Ra

ssomlik akademiyasiga qabul qilinmagan. Bu rad javobi uning hayot yo‘lida keskin burilish yasagan. 1913-yilda Germaniyaga ko‘chib o‘tadi.             Jahon urushidagi faoliyati

1914-yilda I jahon urushi boshlangach, Gitler Germaniya armiyasiga qo‘shiladi va frontda kuryer sifatida xizmat qiladi. Urushdagi og‘ir sharoitlar, Germaniyaning mag‘lubiyati va iqtisodiy qiyinchiliklar uning siyosiy qarashlarining shakllanishida muhim rol o‘ynagan

Natsistlar partiyasiga qo‘shilishi

1919-yilda Gitler Germaniya ishchilar partiyasiga a’zo bo‘ladi. Uning notiqlik mahorati va siyosiy faolligi uni tez orada partiyaning eng ta’sirli yetakchilaridan biriga aylantiradi. Partiya keyinchalik NSDAP nomini oladi.

1923-yilda u davlat to‘ntarishiga urinish — “Pivoxana qo‘zg‘oloni”da qatnashgani uchun qamoqqa olinadi. Qamoqda Gitler o‘zining mashhur “Mein Kampf” (“Mening kurashim”) asarini yozadi.

Hokimiyat tepasiga kelishi

1933-yilda Gitler Germaniya kansleri lavozimiga tayinlanadi. 1934-yilda Prezident Gindenburg vafot etgach, Gitler o‘zini Führer deb e’lon qilib, davlat boshqaruvini to‘liq nazoratiga oladi. U Germaniyada totalitar tuzum o‘rnatib, barcha muxolif siyosiy kuchlarni yo‘q qiladi, senzura va terror tizimlarini kuchaytiradi.Ichki siyosati

Gitler boshqaruvida Germaniyada ashaddiy  millatchilik va irqchilik siyosati olib borildi. Yahudiylar, lo‘lilar, nogironlar, kommunistlar va boshqa ko‘plab toifalar ta’qib qilindi. Repressiya uchun SS, Gestapo kabi maxsus tuzilmalar tashkil etildi.Iqtisodiy siyosat

Gitler hokimiyati davrida Germaniya iqtisodiyoti yirik infratuzilma loyihalari — xususan avtobanlar qurilishi, harbiy sanoatni kengaytirish orqali tez tiklandi. Ishsizlik keskin kamaydi, ammo bu iqtisodiy o‘sish urushga tayyorgarlik bilan chambarchas bog‘liq edi.

II Jahon urushi va Gitlerning agressiv siyosati

Gitlerning tashqi siyosati jadal ekspansiyaga qaratilgan edi.

– 1938-yilda Avstriya “Anschluss” orqali Germaniyaga qo‘shib olindi.

– Keyinchalik Chexoslovakiya hududlari bosib olindi.

– 1939-yil 1-sentabrda Polshaga bostirib kirilishi II Jahon urushining boshlanishiga sabab bo‘ldi.

Urush davomida millionlab odamlar halok bo‘ldi, Holokost siyosati tufayli millionlab yahudiylar yo‘q qilindi.

Gitlerning oxiri

1945-yilning bahoriga kelib Germaniya urushda mag‘lub bo‘lishi aniq bo‘ladi. Sovet qo‘shinlari Berlinni egallayotgan bir paytda, Gitler 1945-yil 30-aprelda o‘z bunkerida joniga qasd qiladi