Chernombl fojeasi

 Chernombl fojiasi insoniyat tarixidagi eng katta texnogen falokatlardan biridir. U 1986-yil 26-aprel kuni Ukraina hududidagi Chernobyl atom elektr stansiyasining 4-reaktorida sodir bo‘lgan. O‘sha kuni tungi smenada xavfsizlik tizimlari bo‘yicha test o‘tkazilayotgan edi. Operatorlar elektr ishlab chiqarish jarayonini sun’iy ravishda pasaytirishdi va reaktorning muayyan himoya tizimlarini vaqtincha o‘chirishdi. Reaktor dizaynida mavjud konstruktiv kamchiliklar sababli yadro zanjirli reaksiyasi nazoratdan chiqib ketdi. Natijada yadro yoqilg‘isi haddan ziyod qizib, kuchli portlash va yong‘inga sabab bo‘ldi.

Portlash bilan birga atmosfera sari radioaktiv moddalar tarqaldi. Shamollar radiatsion bulutni nafaqat Ukraina va Rossiya, balki Belarus va Yevropaning boshqa qismlariga ham olib bordi. Falokatdan eng ko‘p zarar Belarus hududi ko‘rdi. Avariya oqibatida portlash vaqtida ikki kishi vafot etdi, keyingi haftalarda esa yuzlab muhandislar, yong‘in o‘chirishchilar va favqulodda xizmat xodimlari radiatsion kasallik tufayli hayotdan ko‘z yumdi. Minglab odamlar uzoq muddatli radiatsiya ta’siridan aziyat chekdi. Qalqonsimon bez kasalliklari, saraton va genetik muammolar avlodlarga ham ta’sir ko‘rsatdi.

Elektr stansiya yaqinidagi Pripyat shahri o‘sha paytda 50 mingdan ortiq aholiga ega bo‘lgan. Falokatdan 36 soat o‘tib shahar to‘liq evakuatsiya qilindi. Aholi o‘z uylarini bir necha kunga tashlab ketayapmiz deb o‘ylagan, ammo qaytishga ruxsat berilmadi. Bugungi kunda Pripyat “ruhlar shahri” sifatida saqlanib qolgan. Fojia hududida 30 kilometr radiusdagi maxsus taqiqlangan zona tashkil etilgan. Bu yerga kirish faqat nazorat ostida amalga oshiriladi.

1986-yilda zarar ko‘rgan reaktor ustiga beton qobiq — “Sarkofag” qurildi. U vaqtinchalik himoya vazifasini bajargan bo‘lsa-da, yillar davomida yemirilishga yuz tutdi. 2016-yilda esa undan ancha mustahkam bo‘lgan yirik metall gumbaz — “New Safe Confinement” o‘rnatildi. Ushbu inshoot radiatsiyani tashqi muhitdan ajratib turadi va kelajakda radioaktiv chiqindilarni xavfsiz olib tashlash imkonini yaratadi.

Chernombl fojiasi ekologiyaga ham jiddiy zarar yetkazdi. Portlashdan so‘ng o‘rmonlarning ayrim hududlari kuchli radiatsiya sabab qizarib ketdi va “Qizil o‘rmon” nomini oldi. Ayrim hayvon turlari yo‘qolgan bo‘lsa-da, inson aralashuvi kamayganidan keyin hududga tabiat asta-sekin qaytmoqda. Garchi ayrim joylarda radiatsiya ma’lum darajada pasaysa-da, ko‘plab hududlar hanuz xavfli hisoblanadi. Chernombl fojiasi zamonaviy energetika, xavfsizlik va texnologiya sohalarida katta dars bo‘lib qolmoqda.