CHINGIZXONNING HARBIY YURISHLARI (1162–1227)
Chingizxon (Temuchin) 1162-yilda tug‘ilgan bo‘lib
, dastlab Mo‘g‘ul dashtidagi qabila urushlarida ishtirok etgan. Uning katta maqsadi dashtdagi barcha ko‘chmanchi qabilalarni birlashtirish edi. 1180-yillardan boshlab Temuchin Tatarlar, Merkitlar, Naymanlar, Kereyitlar kabi yirik qabilalarga qarshi yurishlar olib bordi. 1201–1206-yillar orasida u dashtdagi eng kuchli qo‘shin egasiga aylandi. 1206-yilda O‘rdu-Bilga daryosi bo‘yida bo‘lib o‘tgan katta qurultoyda Temuchinga “Chingizxon”, ya’ni “Buyuk hukmdor” unvoni berildi va birlashgan Mo‘g‘ul davlati yaratildi.
Chingizxon birlashgan davlatga ega bo‘lgach, tashqi yurishlarni boshladi. Uning birinchi yirik yurishi Xitoyning shimolidagi mamlakatlarga qarshi bo‘ldi. 1209-yilda Tangut (Xia) davlatiga yurish amalga oshirilib, bu davlat Mo‘g‘ullarga bo‘ysundi. 1211–1215-yillar oralig‘ida Chingizxon Jin imperiyasiga katta qo‘shin yubordi. Mo‘g‘ullar ko‘plab yirik shaharlarni egalladi va 1215-yilda o‘sha davrdagi Pekin — Zhongdu shahrini qo‘lga kiritdi. Shu tariqa Shimoliy Xitoyning katta qismi mo‘g‘ullar tasarrufiga o‘tdi.
1218-yildan boshlab Chingizxon Markaziy Osiyoga — Xorazmshohlar davlatiga qarshi yurishni boshladi. Bu yurishning asosiy sababi O‘trorda Xorazm hokimi Inalxon tomonidan 450 nafar mo‘g‘ul savdogarining aybsiz o‘ldirilishidir. Diplomatik tarzda hal qilinishi mumkin bo‘lgan mojaro Xorazmshoh Muhammad tomonidan yuborilgan elchilarning qatl etilishi bilan yanada keskinlashdi. Bu voqealar Chingizxonni katta urush boshlashga majbur qildi.
1219-yilda mo‘g‘ullar Xorazmga to‘rt yo‘nalishdan hujum qildi. Ularning qo‘shinlari O‘trorni olti oy qamal qilib qo‘lga kiritdi. Buxoro shahri amalda qarshiliksiz taslim bo‘ldi va Chingizxon shaharga kirib, xalq oldida mashhur nutqini so‘zladi. Samarqand esa kuchli qarshilik ko‘rsatganiga qaramay, ichkaridagi xiyonat tufayli qo‘lga olindi. Bu orada Muhammad Xorazmshoh Gurganj — Xorazm — Xurosonga qochib yurdi. Mo‘g‘ullar uni quvib borib, u oxir-oqibat Kaspiy dengizi yaqinidagi orollardan birida vafot etdi.
1220–1222-yillarda Chingizxon qo‘shinlari Movarounnahr, Xorazm, Eron, Afg‘oniston, Kavkaz hududlarini egallab bordi. hatto Qipchoq dashtlari va hozirgi Rossiyaning janubiy mintaqalariga ham yurish qildi. 1223-yilda mo‘g‘ullar Kaspiy ortida Kalka daryosi bo‘yida rus-qipchoq qo‘shinlarini yengdi.
Chingizxon 1227-yilda G‘arbiy Xia (Tangut)ga qarshi yurish vaqtida vafot etdi. U o‘zidan ulkan imperiya, kuchli harbiy tizim va keyingi mo‘g‘ul hukmdorlari uchun kengayish yo‘lini meros qoldirdi.
Chingizxon yurishlarining muvaffaqiyatli bo‘lishiga uning harbiy, tashkiliy va siyosiy islohotlari asosiy sabab bo‘lgan. U birinchi navbatda Mo‘g‘ul qo‘shinini tubdan o‘zgartirib, o‘nlik tizimini joriy qildi. Bu tizimda askarlar qabila yoki urug‘iga qarab emas, balki aralash holda taqsimlangan. Natijada qo‘shin ichida xoinlik qilish yoki o‘z urug‘ini qo‘llash kabi holatlar kamaygan. Har bir tumen, mingan, jagun va arban mustaqil harakatlana oladigan, o‘z komandirlari bo‘lgan harbiy birlikka aylangan. Bu islohot Chingizxonning keyingi barcha yurishlarida hal qiluvchi omil bo‘ldi.
Xorazm yurishidan oldin Chingizxon ikki yil davomida savdogar va olim ko‘rinishida josuslar yuborib, Markaziy Osiyoning harbiy, iqtisodiy va siyosiy ahvolini o‘rganib chiqqan. Ular shaharlardagi qo‘rg‘onlarning kuchi, oziq-ovqat zaxiralari, ichki ziddiyatlar, ayrim hokimlarning markazga bo‘lgan noroziligi va xalqning noqulayliklari haqida batafsil ma’lumot to‘plagan. Shuning uchun mo‘g‘ullar Xorazmga kirgan paytda qaysi shahar qattiq qarshilik qiladi, qaysi biri oson taslim bo‘lishi mumkinligini juda yaxshi bilgan.
Mo‘g‘ullar yurishlarida psixologik usullar juda muhim rol o‘ynagan. Shahar yaqiniga yetib kelishdan oldin ular tun bo‘yi minglab mash’alalar yoqib, qo‘shinning soni aslidan bir necha barobar ko‘pdek ko‘rsatgan. Ba’zan dushmanni qo‘rqitish uchun ataylab bo‘ysungan shahar aholisi orasida vahimali xabarlar tarqatilgan. Chingizxon qo‘shini kuchli qarshilik qiladigan shaharlarga shafqatsizlik bilan hujum qilib, bu xabarlar keyingi shaharlar orasida qo‘rquv uyg‘otgan. Bu usul ayniqsa Buxoro va Samarqand zabtida o‘z samarasini bergan.
Chingizxon Xitoy yurishlarida muhandislik bo‘limlariga alohida ahamiyat bergan. Xitoylik texniklar, koreys qamal ustalari va Markaziy Osiyolik muhandislar qo‘shinga qo‘shilib, ularga qamal minoralari, katapultalar, devor buzish moslamalari tayyorlab bergan. Shahar devorlarini qulatish, suv oqimlarini shahar tomon burish yoki mudofaa inshootlarini yo‘q qilish kabi murakkab texnik yechimlar mo‘g‘ullar yurishlarining samaradorligini oshirgan. Zhongdu (hozirgi Pekin) qamali aynan shu muhandislik yordamisiz amalga oshishi qiyin bo‘lgan.
G‘arb yurishlarining asl maqsadi Yevropani zabt etish emas, balki Ipak yo‘lining g‘arbiy tarmog‘ini nazorat qilish bo‘lgan. Chingizxonning asosiy raqiblari Xorazmning sobiq ittifoqchilari bo‘lgan qipchoq guruhlari edi. Rus knyazliklari o‘rtasidagi ichki nizolar esa mo‘g‘ullarga oson g‘alabalar uchun sharoit yaratgan. Yevropa yurishi iqtisodiy ustuvorlikni qo‘lga olish, savdo yo‘llarini tozalash va qipchoq dashtlarini bo‘ysundirish maqsadida amalga oshirilgan.
Chingizxon qo‘shinining eng mashhur taktikalaridan biri “urilish va chekinish” usuli bo‘lib, dushman qo‘shinini tuzoqqa tortishga xizmat qilgan. Har bir mo‘g‘ul otliqda bittadan emas, ikki-uchtadan ot bo‘lgan, shuning uchun ular juda katta masofani to‘xtamasdan bosib o‘ta olgan. Mojaro paytida soxta chekinish orqali dushmanni chalkashtirib, ularni quvishga majburlagan, so‘ngra pushtada turgan qo‘shin dushmanga kuchli zarba bergan. Bu taktika Nayman, Kereyit, Xorazm va hatto Yevropaning barqaror qo‘shinlarini ham ojiz qoldirgan.
Mo‘g‘ullar yurishlarining yana bir katta siri logistika tizimi — “Yam” edi. Bu tizimda har 25–30 km masofada tayyor otlar, oziq-ovqat zaxirasi va dam olish joylari bo‘lgan. Harbiy ma’lumotlar bir sutkada 300 kilometrgacha tezlikda uzatilgan. Bu hozirgi harbiy ta’minot tizimining ilk namunalaridan biri bo‘lib, mo‘g‘ullar imperiyasining ichki boshqaruvini barqarorlashtirgan.
Chingizxon yurishlarining global ta’siri juda katta bo‘lgan. Ipak yo‘li xavfsizligi tiklanganidan so‘ng savdo va ilm-fan sohalari jonlangan. Mo‘g‘ullar tomonidan vayron qilingan ko‘plab shaharlar keyinchalik yana qayta tiklangan, chunki ularga soliq to‘lash uchun shaharlar faoliyatda bo‘lishi zarur edi. Diplomatiya ham rivojlanib, Mo‘g‘ul imperiyasi Yevropa davlatlariga rasmiy elchilar yuborishni boshlab bergan. Chingizxon o‘zining strategiyasi, intizomi va harbiy siyosati bilan nafaqat mo‘g‘ullar, balki butun dunyo tarixiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Chingizxon yurishlarining muvaffaqiyatli bo‘lishiga uning harbiy, tashkiliy va siyosiy islohotlari asosiy sabab bo‘lgan. U avvalo Mo‘g‘ul qo‘shinida o‘nlik tizimini joriy qilib, askarlarni qabila yoki urug‘larga qarab emas, balki aralash holda joylashtirdi. Bu qo‘shin ichida xoinlik qilish ehtimolini kamaytirdi va har bir tumen, mingan, jagun va arban alohida boshqaruvga ega mustaqil harbiy bo‘linmaga aylandi. Shu islohot Chingizxonning barcha yurishlarida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi.
Xorazmga yurishdan oldin Chingizxon ikki yil davomida savdogar, elchi va olim ko‘rinishida maxsus josuslar yuborib, Markaziy Osiyo shaharlarining mudofaa imkoniyatlari, oziq-ovqat zaxiralari, ichki siyosiy ziddiyatlar va hokimlarning ahvoli haqida batafsil ma’lumot to‘plagan. Shuning uchun yurish boshlanganda mo‘g‘ullar qaysi shahar kuchli qarshilik ko‘rsatishini ham, qaysi biri oson taslim bo‘lishini ham aniq bilgan.
Mo‘g‘ullar psixologik usullardan keng foydalangan. Ular tunda minglab mash’alalar yoqib, qo‘shin sonini aslidan bir necha barobar ko‘pdek ko‘rsatgan. Ba’zan bo‘ysungan shaharlarda qo‘rqinchli xabarlar tarqatilib, keyingi shaharlarning ruhiyati sindirilgan. Kuchli qarshilik ko‘rsatgan joylarga shafqatsizlik bilan zarba berilgan, bu esa boshqa shaharlar orasida qo‘rquv uyg‘otgan. Buxoro va Samarqandning tez taslim bo‘lishiga ham shu psixologik bosim katta ta’sir ko‘rsatgan.
Xitoy yurishlarida muhandislik bo‘limlari alohida rol o‘ynagan. Chingizxon Xitoy, Koreya va Markaziy Osiyodan muhandislarni qo‘shiniga jalb qilib, qamal minoralari, katapultalar, devor buzish moslamalari yaratgan. Suv yo‘nalishini o‘zgartirish, devorlarni portlatish yoki shahar mudofaasini cheklash kabi murakkab muhandislik yechimlari Zhongdu (hozirgi Pekin)ni zabt etishda hal qiluvchi bo‘lgan.
G‘arb yurishlarining asosiy maqsadi Yevropani egallash emas, balki Ipak yo‘lining g‘arbiy qismini nazorat qilish, qipchoq dashtlaridagi qarshilik guruhlarini yo‘qotish edi. Rus knyazliklari o‘rtasidagi o‘zaro nizo va tartibsizliklar mo‘g‘ullarga bu yurishda yengil ustunlik berdi. Natijada mo‘g‘ullar Yevropaga kirib borgan bo‘lsa-da, asosiy e’tibor savdo yo‘llarini qo‘lga olish va dushman kuchlarini cheklashga qaratilgan edi.
Chingizxon qo‘shinining eng mashhur taktikalaridan biri “soxta chekinish” usuli bo‘lib, mo‘g‘ul otliqlari jang vaqtida ataylab chekingan ko‘rinish berib, dushmanni tuzoqqa tortgan. Har bir askar ikki yoki uch ot bilan harakat qilgani uchun ular juda katta masofalarni to‘xtamasdan bosib o‘ta olgan. Dushman quvishga tushganida esa pushtadagi mo‘g‘ul kuchlari ularga to‘satdan zarba bergan. Bu taktika Naymanlar, Kereyitlar, Xorazm qo‘shini va Yevropaning tartibli qo‘shinlarini ham chorasiz qoldirgan.
Mo‘g‘ullar imperiyasining kuchli tomoni — logistika tizimi, ya’ni “Yam” tarmog‘i bo‘lgan. Har 25–30 kilometrda tayyor otlar, oziq-ovqat va dam olish joylari mavjud bo‘lib, ma’lumotlar bir sutkada 300 kilometrgacha masofaga yetkazilgan. Bu tizim imperiyaning tezkor boshqaruvi va yurishlarni muntazam ta’minlab turishda katta rol o‘ynagan.
Chingizxon yurishlarining global ta’siri juda keng bo‘lgan. Ipak yo‘li xavfsizligi tiklanishi bilan savdo aloqalari jonlangan, fan va madaniyat almashinuvi kuchaygan. Mo‘g‘ullar vayron qilgan ko‘plab shaharlar keyinchalik qayta tiklangan, chunki soliq tizimi uchun ularning faol bo‘lishi zarur edi. Chingizxonning intizomi, strategiyasi va o‘zgacha harbiy yondashuvi nafaqat mo‘g‘ullarga, balki butun dunyo tarixiga katta ta’sir ko‘rattan.
👏🏻👏🏻👏🏻
ReplyDeleteYaxshi
ReplyDelete