Bugungi kunda dunyo bo‘yicha statistik ma’lumotlar, raqamli tahlillar va global o‘zgarishlar haqida aniq tasavvurga ega bo‘lish har qachongidan ham muhimlashdi. Raqamli tarix fanida aynan faktlarga asoslangan o‘rganish tamoyili birinchi o‘rinda turadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Gapminder.org platformasi talabalar, tadqiqotchilar, tarix va ijtimoiy fanlar bilan shug‘ullanuvchilar uchun juda katta imkoniyatlar yaratadi. Men ushbu postda Gapminder nima ekanligi, uning yaratilish tarixi, imkoniyatlari va uni raqamli tarixni o‘rganishda qanday qo‘llash mumkinligi haqida o‘z tushuncham va tahlilim asosida batafsil ma’lumot bermoqchiman. Matn asosan talaba nuqtai nazaridan yozilgan bo‘lib, o‘zim ushbu platformadan foydalanib olgan taassurot va natijalarni ham qo‘shib boraman.
Gapminder.org — bu notijorat tashkilot bo‘lib, uning asosiy maqsadi dunyo haqida mavjud bo‘lgan stereotiplar va noto‘g‘ri tasavvurlarni real statistik ma’lumotlar orqali tuzatishdir. Dastlab men ham bu sayt haqida eshitganimda u oddiy statistik portal deb o‘ylagandim, lekin unga kirib, ichki bo‘limlarini ko‘zdan kechirganimda, bu platforma aniq faktlar, interaktiv grafiklar va o‘zaro bog‘langan vizual ma’lumotlar orqali dunyo taraqqiyoti haqida butunlay boshqa tasavvur hosil qiluvchi kuchli vosita ekanini angladim. Ayniqsa, uning interaktiv grafiklar tizimi talabalar uchun juda qulay, chunki raqamlarni quruq ko‘rsatkich sifatida emas, balki yillar davomida o‘zgarib boradigan jonli jarayon sifatida idrok qilish mumkin bo‘ladi.
Gapminderning eng mashhur bo‘limi — Gapminder Tools nomli interaktiv grafiklar oynasi. Unda siz mamlakatlarning daromad darajasi, o‘rtacha umr davomiyligi, aholi o‘sishi, bolalar o‘limi, ta’lim sifati kabi juda ko‘plab parametrlar bo‘yicha vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchan grafiklarni ko‘rishingiz mumkin. Masalan, men ushbu vositada O‘zbekistonning 1960 yildan 2023 yilgacha bo‘lgan umr davomiyligi o‘zgarishini kuzatdim va grafikning yildan yilga o‘sayotganini ko‘rib, mamlakatimiz sog‘liqni saqlash tizimi samaradorligi ortib borayotganini ko‘rish juda qiziqarli bo‘ldi. Men buni darsda statistik jadval ko‘rinishida ko‘rganda bunchalik ta’sirli tushunmagan bo‘lardim. Chunki harakatlanuvchi nuqtalar orqali mamlakatlarning taraqqiyotini yanada aniq va ko‘rgazmali idrok etish mumkin.
Gapminder.org tashkilotchilari orasida mashhur olim Hans Rosling ham bor. U o‘zining TED nutqlari bilan dunyo statistikasiga bo‘lgan munosabatni butunlay o‘zgartirgan. Hans Rosling o‘z nutqlarida statistika zerikarli emas, balki juda jonli va hayotiy ekanini isbotlab berishga harakat qilgan. Aynan shu yondashuv Gapminder platformasida ham ko‘zga yaqqol tashlanadi. Masalan, grafiklar ichida harakatlanuvchi rangli sharlar (bubbles) orqali mamlakatlarning aholi soni, daromad darajasi va umr davomiyligi o‘zaro taqqoslanadi. Bu esa tarixiy jarayonlarni real faktlar asosida tushunishga yordam beradi.
Raqamli tarix fanida statistik materiallar juda muhim o‘rin tutadi. Chunki tarix faqat sanalar va voqealar ketma-ketligi emas, balki iqtisodiy, demografik, ijtimoiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq murakkab jarayonlar majmuasidir. Gapminder.org shu jihatdan tarixiy tahlil uchun juda qulay platforma. Masalan, men raqamli tarix darsi uchun XX asrning o‘rtalaridan boshlab dunyo davlatlarining iqtisodiy rivojlanish sur’atlarini taqqoslash vazifasini bajargan edim. Gapminder orqali esa 1950 yildan boshlab barcha mamlakatlarning daromad o‘zgarishini bir vaqtning o‘zida kuzatish mumkin. Bu esa menga ancha vaqtni tejadi va tahlil qilish jarayonini osonlashtirdi.
Gapminderning yana bir afzalligi — uning ma’lumotlari ishonchli manbalardan olinishi. Saytdagi statistikalar BMT, Jahon banki, JSST kabi eng nufuzli global tashkilotlarning ochiq ma’lumotlariga asoslanadi. Talaba sifatida biz uchun eng muhim jihatlardan biri — ma’lumotning ishonchliligi ekanini inobatga olsak, bu platformaning foydaliligi yanada ortadi. Ayniqsa, ilmiy ish yozishda yoki prezentatsiya qilishda faktlarning manbasi juda muhim hisoblanadi. Gapminder bu borada talabalar uchun juda qulay.
Omad
ReplyDelete