Hukmdor asari

 

Nikkolo Makiavellining “Hukmdor” asari siyosatshunoslik tarixida chuqur iz qoldirgan, davlat boshqaruvi, rahbarlik fazilatlari va hokimiyatni mustahkamlash yo‘llari haqida yozilgan eng mashhur siyosiy risolalardan biridir. Asar 1513-yilda yozilgan bo‘lsa-da, unda ko‘tarilgan g‘oyalar bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Makiavelli o‘z davridagi siyosiy beqarorlik, Italiya shahar-davlatlaridagi raqobat, saroylar o‘rtasidagi kurashlar va xalqning turli toifalari ichidagi ziddiyatlarni chuqur kuzatgan, tajribalarni tahlil qilgan holda hukmdor uchun amaliy qo‘llanma yaratgan. Asarda eng asosiy g‘oya shundaki, hokimiyatni boshqarish faqat ma’naviy yoki diniy tushunchalar bilan cheklanib qolmaydi. Makiavelli hukmdor real siyosiy vaziyatni to‘g‘ri baholashi, zarur bo‘lsa qat’iy, zarur bo‘lsa yumshoq siyosat yuritishi kerakligini ta’kidlaydi. Uning fikricha, davlatni barqaror ushlab turish uchun hukmdor bir vaqtning o‘zida ham “arslon” kabi kuchli, ham “tulki” kabi ayyor bo‘la olishi lozim. Bu ibora asarda eng mashhur konsepsiyalardan biri bo‘lib, hukmdorning kuch-qudratga ega bo‘lishi bilan birga, aqlli, dono va vaziyatni oldindan ko‘ra oladigan sifatga ega bo‘lishini anglatadi. “Hukmdor”da davlat turlari, ularning qanday boshqarilishi, yangi hududlarni qo‘lga kiritish yo‘llari, xalqning qo‘llab-quvvatlashini saqlab qolish, qo‘shin tuzish, sodiq amaldorlar bilan ishlash, fitna va qo‘zg‘olonlardan saqlanish kabi mavzular keng yoritiladi. Makiavelli hukmdor doimo xalqning kayfiyatini bilishi, ularning norozi bo‘lishiga yo‘l qo‘ymasligi, ayni paytda haddan tashqari bo‘shang ham bo‘lmasligi kerakligini aytadi. Chunki uningcha, xalqning roziligi hokimiyatning barqarorligi uchun eng muhim omillardan biridir. Asarda Makiavellining o‘ziga xos yondashuvi – realpolitik g‘oyasi yaqqol ko‘rinadi. U idealistik, orzudagi davlat modeli haqida emas, balki mavjud sharoitda hukmdor qanday qilib hokimiyatni saqlab qolishi mumkinligi haqida amaliy tavsiyalar beradi. Shu sababli “Hukmdor” asari ko‘pincha “hokimiyatni boshqarish qo‘llanmasi” deb ta’riflanadi. Ba’zi g‘oyalar qat’iy, hatto shafqatsiz tuyulishi mumkin, lekin Makiavelli ularni tarixiy misollar orqali asoslab beradi. Masalan, u hukmdor adolatli bo‘lishi kerakligini tan olsa-da, zarurat tug‘ilganda keskin choralar ko‘rishdan qo‘rqmasligi lozimligini aytadi. Chunki davlatning zaiflashishi yoki tartibsizlikning kuchayishi xalq uchun undan-da yomon oqibatlar keltiradi. Asarda yana hukmdorning shaxsiy fazilatlariga katta e’tibor beriladi. U dono, hushyor, mas’uliyatli, hal etuvchi qarorlarni o‘z vaqtida qabul qila oladigan bo‘lishi kerak. Eng muhimi, hukmdor o‘z obro‘sini saqlay bilishi zarur. Obro‘ va ishonch kuch bilan emas, balki siyosiy aqllilik, tartib, intizom, iqtisodiy barqarorlik va xalqning ehtiyojiga e’tibor berish bilan mustahkamlanadi.