Men yoqtirgan kitob

 

Abdulla Qodiriyning “Ikki eshik orasi” romani o‘zbek adabiyotida tarixiy roman janrining shakllanishida muhim o‘rin tutgan asarlardandir. Asar o‘z mazmun-mohiyati, badiiy tuzilishi va tarixiy voqealarni jonli tasvirlashi bilan o‘quvchini XIX asrning o‘rtalaridagi Turkiston hayotiga olib kiradi. Muallif romanda nafaqat tarixiy faktlarni yoritadi, balki o‘sha davrning ijtimoiy munosabatlarini, odamlarning turmushi, ma’naviyati, feodal tuzumdagi adolatsizlik va zulmning ko‘plab ko‘rinishlarini keng ko‘rsatadi. Roman markazida Otabek va Kumush kabi yuksak axloqiy fazilatlarga ega, haqiqatni izlaydigan obrazlar turadi. Ularning hayoti orqali Qodiriy o‘sha davrdagi oilaviy munosabatlar, sevgi-muhabbat, urf-odatlar va jamiyat bosimining inson taqdiriga qanday ta’sir ko‘rsatishini badiiy mahorat bilan ochib beradi. Ayniqsa, Kumush timsoli o‘zbek ayollarining sadoqat, matonat va vafodorlik kabi sifatlarini mujassam etadi. Asarda xo‘jalik munosabatlari, savdo-sotiq, tadbirkorlik, shuningdek o‘sha davr Buxoro, Toshkent, Marg‘ilon kabi shaharlardagi siyosiy vaziyatlar ham yorqin tasvirlangan. Muallif tarixiy voqealarni shunchaki qayd etmaydi, balki ularni insoniy taqdirlar orqali jonlantiradi, dramatik holatlarni kuchaytiradi va o‘quvchida chuqur taassurot uyg‘otadi.Roman tili xalqona, sodda, o‘sha davrga xos iboralar va til boyliklari bilan to‘yingan bo‘lib, o‘zbek tilining badiiy imkoniyatlarini namoyish etadi. Qodiriyning tasvir kuchi, dialoglarining tabiiyligi, qahramonlarning ichki kechinmalarini berishdagi mahorati asarni o‘zbek adabiyotining abadiy durdonalaridan biriga aylantirgan. “Ikki eshik orasi” — bu faqat bir romantik sevgi hikoyasi emas, balki bir butun davrning ijtimoiy hayoti, odamlar taqdiri, feodal tartiblar, ayollar mavqeining tasviri, insoniy fazilatlarni ulug‘laydigan chuqur mazmunli asardir. U o‘zbek adabiyoti rivojida yangi bosqich ochgan, tarixiy roman janrini mustahkamlab bergan va bugungi kunda ham o‘quvchilarni o‘ziga tortadigan, ibratli merosdir.