saljuqiylar davlati

 

Saljuqiylar davri Yaqin Sharq tarixida juda katta o'rin egallagan davrlardan biri bo'lib, bu sulola qisqa vaqt ichida kengni egallab, katta siyosiy kuchga aylangan. Saljuqiylarning kelib chiqishi turkiy qabilalarga borib taqaladi. Ularning kirib borishlari ko'chmanchi hayot tarziga xos bo'lgan bo'lsa-da, ular o'troqqa qarab borib, asta-sekin davlat boshqaruvini shakllantiriladi. XI asr boshlaridagi siyosiy beqarorlik uchun aynan qulay sharoit yaratilgan.

Saljuqiylar sulolasining eng muhim namoyandalaridan biri - Tug'rulbek keladi. Uning shaxsiy faoliyati saljuqiylarning haqiqiy kuch sifatida tan olinishiga asos bo'lgan. Tug'rulbek turli bekliklarni birlashtirib, kuchli qo'shinlarga erishgan. Eng esda qolarli voqealardan biri - 1055 yilda Bag'dodga kirib borishi. Bu orqali u Abbosiy xalifasini himoya qilib, o'z mavqeini yanada mustahkamladi. Xalifaning uni “Sharq sultoni” deb tan olishi saljuqiylar obro'sini butun islom olamiga yoydi.

Malikshoh davri saljuqiylar tarixining eng ravnaq davri keldi. Bu davrda davlat ichida tartib o'rnatildi, iqtisodiy yo'nalish o'tkazildi, karvonlari tuzatildi, savdo ancha kuchaydi. Malikshohning eng yaqin maslahatchilaridan biri bo'lgan Nizomulmulkning xizmatlari juda katta. Uning tashabbusi bilan “Nizomiya madrasalari” tashkil etilgan bo'lib, bu madrasalar o'sha tomonga ta'limning eng rivojlanish markazlaridan hisoblangan. Bu yerda ilm-fan, falsafa, fiqh va boshqa fanlar o'qitilgan, ko'plab olimlar yetishib chiqqan.

Saljuqiylar harbiy tizimi ham o'z davriga nisbatan juda kuchli bo'lgan. Ularning otliq qo'shinlari yengilharakat, intizomli va jangga tayyor edi. Ko'chmanchi jang uslubi va o'troq xavfsizlikdagi harbiy tajribani birlashtirish saljuqiylar qisqa muddatda juda katta bo'lgan egallashga muvaffaqiyat bo'lgan. Ularning tasarrufiga Kichik Osiyo, Eron, Iroq, Ozarbayjon va Suriyaning katta qismi kirgan.

Lekin hudud katta bo'lgan sari uni boshqarish ham qiyinlashgan. Mahalliy amirlarning mustaqillikka intilishi, ichki boshqaruvlar va ayrim siyosiy kelishmovchiliklar davlatni asta-sekin zaiflashtira oldi. Malikshoh vafotidan keyin bu muammolar yanada kuchaydi. kuch saljuqiylar davlati bir necha alohida bekliklarga bo'linib ketdi. umumiy Kichik Osiyogi Rum saljuqiylari alohida kuch sifatida shakllandi.

Shunga qaramay, saljuqiylar davrining madaniy va ilmiy merosi juda boy. Ularning tuzumi, ta'lim tizimi, memorchilik an'analari keyingi davlatlarga, ayniqsa Usmonlilarga kuchli ta'sir ko'rsatgan. Saljuqiylar islom dunyosida barqarorlikni tiklashga harakat qilgan sulola sifatida tarixda muhim qoldirgan.