Nikollo Makiaveliyning "Hukumdor"asari haqida batafsil taqriz

 Men bu asarni oʻqi chiqganman bu asar jahon tarixi fanidan vazifa qilib berilgandi bu asarni o'qib tahlilini yozib chiqqanman.

Nikollo Makiaveliyning “Hukmdor” (“Il Principe”) asari

siyosiy tafakkur tarixidagi eng mashhur, eng bahsli va eng ta’sirli asarlardan biridir. U 1513-yilda, muallif Florensiyada siyosiy lavozimidan chetlatilganidan keyin yozilgan bo‘lib, Italiya o‘sha davrda siyosiy parokandalik, ichki nizo va tashqi bosqinlar girdobida edi. Makiaveli bu asarni o‘zining siyosiy tajribasi, tarixiy kuzatuvlari va amaliy tahlillariga tayanib yozadi. U asarni Florensiyaning hukmdori Lorenzo de’ Medichiga bag‘ishlaydi va shu orqali uni Italiya birligini tiklashga chorlaydi. “Hukmdor” o‘z davrida siyosiy axloq, hukumat boshqaruvi va hokimiyatning mohiyati haqidagi an’anaviy qarashlarni tubdan o‘zgartirgan asardir.
Asarning asosiy maqsadi – hukmdorga hokimiyatni qanday qo‘lga kiritish, uni qanday saqlab qolish va mustahkamlash yo‘llarini ko‘rsatishdir. Makiaveli nazariy falsafadan ko‘ra, amaliy tajriba va real siyosatni ustun qo‘yadi. Shu bois “Hukmdor”ning tili sodda, uslubi mantiqiy va tahliliy, bayon uslubi esa bevosita hayotiy tajribalarga asoslangan. U o‘z zamonasining ko‘plab siyosiy arboblarini – Sezar Borgia, Frantsiya va Ispaniya qirollarini, Rim imperatorlarini misol qilib keltiradi va ularning muvaffaqiyatlari yoki xatolarini tahlil qiladi.
Asar 26 bobdan iborat bo‘lib, dastlabki boblarda Makiaveli turli turdagi davlat shakllarini – merosiy, aralash va yangi tashkil topgan knyazliklarni farqlab beradi. U, ayniqsa, yangi tashkil topgan hokimiyatlar haqida to‘xtaladi, chunki ular eng beqaror bo‘ladi va hukmdor xalq bilan o‘zaro ishonchni tiklashi kerak bo‘ladi. Makiaveliga ko‘ra, hokimiyatning barqarorligi uch narsaga tayanadi: xalqning roziligi, kuchli harbiy tizim va hukmdorning siyosiy mahorati (virtù). “Virtù” tushunchasi Makiaveli falsafasining markazida turadi. Bu oddiy axloqiy fazilat emas, balki hukmdorning jasorati, aql-zakovati, qaror qabul qilishdagi qat’iyligi va o‘z taqdirini boshqarish qobiliyatidir.
Makiaveli “fortuna” (taqdir, omad) tushunchasini ham kiritadi. Unga ko‘ra, inson taqdiri yarmigacha omadga bog‘liq, qolgan yarmi esa uning o‘z qo‘lida. Shunday ekan, aqlli hukmdor o‘z virtùsi yordamida fortunani boshqarishi, voqealarni o‘z foydasiga burishi kerak. Makiavelining bu fikri o‘sha davr diniy taqdirparastlik g‘oyalariga qarshi qo‘yilgan bo‘lib, inson faoliyatining kuchini va iroda erkinligini ulug‘laydi.
Asarning o‘rta boblarida Makiaveli siyosiy hokimiyatni saqlab qolishning amaliy usullarini ko‘rsatadi. U “natija vositani oqlaydi” degan mashhur tamoyil bilan bog‘liq fikrlarni ilgari suradi. Unga ko‘ra, hukmdor davlat manfaatini ta’minlash uchun zarurat bo‘lsa, shafqatsiz, makkor yoki hatto adolatsiz choralarni ham qo‘llashi mumkin. Chunki siyosatda ezgulik va yovuzlik an’anaviy ma’noda baholanishi mumkin emas – davlatning barqarorligi va xalqning tinchligi har qanday axloqiy me’yordan ustun turadi. Shu sababli Makiaveli hukmdorga “haqiqatda emas, ammo ko‘rinishda fazilatli bo‘lish”ni maslahat beradi. U yozadi: “Odamlar ko‘pincha ko‘rinishga qarab hukm chiqaradilar; ozchilikgina haqiqatni ko‘ra oladi.” Demak, siyosatda obro‘-e’tibor, xalq nazaridagi tasavvur – bu hokimiyatning asosi.
Makiavelining inson tabiatiga qarashi ham nihoyatda realistikdir. Unga ko‘ra, inson tabiatan o‘z manfaatini o‘ylaydi, shuning uchun hukmdor ularni faqat qo‘rquv va manfaat bilan boshqara oladi. Shu bois u “odamlar seni mehr bilan emas, qo‘rquv bilan sevsinlar” degan fikrni ilgari suradi, ammo u darhol qo‘shimcha qiladi: “biroq hukmdor nafratga sazovor bo‘lmasligi kerak.” Ya’ni, hukmdor qo‘rquv uyg‘otishi mumkin, lekin zolimlik bilan nafrat keltirib chiqarmasligi zarur.
Asarning so‘nggi boblarida Makiaveli o‘zining vatanparvarlik his-tuyg‘ularini ochiq ifoda etadi. U Italiya o‘sha paytda Frantsiya, Ispaniya va Germaniya davlatlarining siyosiy ta’siri ostida bo‘lib, yagona markazlashgan davlatga ega emas edi. Makiaveli shu sababli Medichi sulolasini yangi “qutqaruvchi” sifatida ko‘radi va uni Italiyani birlashtirishga da’vat etadi. Bu chaqiriq asarga falsafiydan ko‘ra siyosiy-realistik va vatanparvarlik ohangini beradi.“Hukmdor” o‘z davrida ham, keyingi asrlarda ham katta bahs-munozaralarga sabab bo‘lgan. Ba’zilar Makiavelini yovuzlikni oqlovchi faylasuf deb atashgan, boshqalar esa uni siyosiy realizmning asoschisi sifatida qadrlagan. Darhaqiqat, u siyosatni din va axloqdan ajratib, mustaqil ilm sifatida ko‘rgan birinchi mutafakkirlardan biridir. U hokimiyat, inson tabiati va axloq o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni ochib bergan. Shu bois, “Hukmdor” faqatgina bir davr hukmdorlariga emas, balki har qanday siyosiy tizimni tushunishga intilgan kishilar uchun ham dolzarbdir.

Asarning  boblarini qisqacha gabiradigan bo’lsak Makiavelli asarning kirish qismida “sher va tulki elitasi” haqida gapirib o’tadi. Sher elitasi bu kuchni Afzal ko’ruvchi qatlab deydi,Tulki elitasini esa ayyorlik bilan ish koradigan qatlamni misol keltiradi asarning birinchi bobida davlatlar turlari va ularnin qanday qolga kiritilishi haqida malumot keltirilgan yani yakka hokimlik davlatlari, Respublika va yangi davlatlarni qanday yaratilishi haqida so’z boradi.
Asarning uchinchi bobida aralashdavlatlar haqida soz boradi. Yangi podshohga hokimyatni qolda tutib turish qiyin go’yo yangi bosib olingan yerlarni boshaqarayotgan voris podshohga ham qiyin negakiodamlar yangi podshoh yaxshiroq boladi deb ishonib,eski podshohga qarshi osonlik bilan bosh ko’taradilar tez oradi aholi aldanganlarini bilib qoladilarchunki yangi bodshoh eski podshohdan yomonroq bo’lib chiqadi bosib olingan mamlaktni qo’lda saqlab qolish uchun o’sha yurtga doimiy ko’chib kelish, ikkinchi bir jihati bu yerda koloniyalrni qurish arzonga tushadi deydi.bundan boshqa uchinchi yo’li bu yerga otqil va piyoda askarkarni joylashtirish deydi bu katta sarf xarajat talab qilishi haqida aytib o’tadi asar muallifi.
Asarning beshinchi bobida egallab olgungacha o’z qonunlari bo’yicha yashagan yoi davlatlarni qanday boshqarish mumkinligi haqida ham qisqacha yozib ketgan muallif fikricha bosib olingan davlatlar azal azaldan erkin yashagan uning qonunlarimavjud bolsa uni 3 xil yol bilan qolda tutib turish mumkinligi haqida yozadi. Birinchisi uni vayron qilish,Ikkinchisi o’sha yerga ko’chib borib yashash, uchinchisi esa fuqorolarga o’z qonunlari boyicha yashash imkonini berib, ularga soliq solish, hukumdorga dostona munosabatda bolishga qasam ichtirgan bir necha shaxslarga hokimyatni topshirish haqida aytib o’tadi
Xulosa qilib aytganda, Nikollo Makiaveliyning “Hukmdor” asari — bu siyosiy realizmning eng yorqin namunasi, hokimiyat falsafasining klassik asari, inson tabiatining murakkabliklarini ochib beruvchi abadiy tahlildir. U bugungi kunda ham siyosat, boshqaruv, rahbarlik psixologiyasi va davlat mafkurasi sohalarida o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Makiavelining g‘oyalari shafqatsiz ko‘rinsa-da, ular insoniyatning siyosiy tajribasini chuqur anglashga, hokimiyatning asl mohiyatini tushunishga xizmat qiladi. Shu bois “Hukmdor” – nafaqat o‘tgan asrlarning siyosiy qo‘llanmasi, balki har bir davr hukmdori uchun ogohlik sabog‘idir