"Qaytish" E.M.Remark

 Erix Mariya Remarkning “Qaytish” romani XX asrning eng ta’sirchan asarlaridan biri sanaladi. Bu asar muallifning mashhur “G‘arbiy frontda o‘zgarish yo‘q” romanining mantiqiy davomi bo‘lib, unda urushdan omon qaytgan, biroq ruhiy va ma’naviy iztiroblardan qutula olmagan avlodning fojiali taqdiri tasvirlanadi. Agar birinchi romanda okoplardagi dahshat, frontdagi hayot tasvirlansa, “Qaytish”da frontdan keyin boshlanadigan ichki kurash, jamiyatga moslasha olmaslik, ma’naviy bo‘shliq masalalari o‘rtaga tashlanadi.

Asarning bosh qahramoni — Ernst Birkxolts. U Birinchi jahon urushi nihoyasida uyiga qaytadi, lekin o‘zining urushdan oldingi hayotiga endi begona bo‘lib qolganini anglaydi. Bu faqat Ernstning emas, balki butun “yo‘qotilgan avlod”ning fojiasidir. Omon qolgan askarlar uchun jamiyat endi tanish emas: ularning ideallari yemirilgan, qadriyatlar o‘zgargan, urushdan oldingi soddalik va ishonch qaytmaydigan bo‘lib qolgan. Muallif qahramonlar orqali urush inson ruhini qanday vayron qilishi, uning hayotga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirib yuborishi, eng muhimi, tinch hayotga moslashishni qiyinlashtirishi haqida chuqur fikr yuritadi.

Romanda do‘stlik, yo‘qotish, ruhiy bo‘shliq va jamiyat bilan ziddiyat mavzulari markaziy o‘rinda turadi. Ernst va uning safdoshlari – Frants, Alfons, Hemmerling – frontda bir-biriga suyanib yashagan bo‘lsalar-da, urush tugagach, har biri o‘zining ichki iztirobi bilan yolg‘iz qoladi. Ularning jamiyatga qayta kirishi qiyin kechadi: sobiq askarlar tinch hayotning qadriyatlariga moslasholmaydi, urushdan oldingi orzulariga qayta ishonmaydi. Ko‘pchiligi o‘zini yo‘qotib qo‘yadi, ruhiy tushkunlikka tushadi yoki ma’naviy inqirozga uchraydi.

Remark roman orqali jamiyatning sobiq askarlarga bo‘lgan befarqligini ham fosh etadi. Urushdan qaytgan yigitlar frontda o‘z hayotini xavf ostiga qo‘ygan bo‘lsalar-da, ular uchun hech kim haqiqiy yordam tashkil etmaydi. Jamiyat esa o‘z manfaatlari, iqtisodiy muammolari va siyosiy kurashlar bilan band. Bu beparvolik qahramonlarning iztirobini yanada chuqurlashtiradi.

Asarda lirik tasvirlar, ruhiy tahlil, ichki monologlar keng qo‘llanilgan. Remarkning o‘ziga xos badiiy uslubi – sodda, hissiy va chuqur — romanni yanada ta’sirchan qiladi. U murakkab voqealarni ortiqcha dramatizmga berilmasdan, hayotning o‘ziday tabiiylik bilan hikoya qiladi. O‘qir ekan, o‘quvchi qahramonning ruhiy holatini teran his etadi, uning iztiroblariga sherik bo‘ladi.

“Qaytish” romani bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. Chunki asar nafaqat urush oqibatlari haqida, balki insoniyat ruhiyatini tushunish, tinchlikning qadriga yetish, jamiyatning axloqiy mas’uliyati kabi umumiy insoniy masalalarni ko‘taradi. Remark bu roman orqali butun bir avlodning fojiaviy taqdirini tarixiy hujjat kabi tasvirlab beradi. Shu bois “Qaytish” nafaqat adabiy asar, balki insoniyat xotirasining muhim qismidir.