SIYOSATNOMA

 Siyosatnoma asarining muallifi – Saljuqiylarsaltanating vaziri, donishmand

 Abu Ali Hasan ibn Ali Tusiy, ya’ni Nizomulmulkdir. U Saljuqiy sultonMalikshoh(1072-1092)  saroyida qariyb 30 yil vazirlikqilib, qariyb davlatning hamma ishlarini o’zi olibbrogan. 1067- yil Bog’dodda “ Nizomiya” madrasasiniqurdiradi. 1091-yil “Siyosatnoma”(Siyar-ul mulk)  asarini yozad. Unda davlat boshqaruviga aloqadorqariyb hamma qoida va qonunlar, usul va vositalar, qozi va qozixona ishlari, qoʻshin va sarbozlar, xizmatchi va shaxsiy sarbozlar masalalari, saroydagisoqchilaru posbonlar vazifalari, ularning maoshlari, pochta va aygʻoqchilik (razvedka) ishlari, ularningmoddiy jihatlari, hatto shohning oilaviy ishlari, soliqva hiroj, zakot va vaqf masalalari ham oʻrin olgan. Asarning asosiy gʻoyasi shundan iboratki, vazirNizomulmulk shoh va hokimlarni adlu insofga, sulh vamuruvvatga, davlatni oqilona boshqarib, qatʼiy qoidava tartib oʻrnatishga, amaldorlarni vijdonli, pok, halolva iymonli boʻlishga, mamlakat obodonligi, uning ahlifarovonligi, tinchlik va totuvligini taʼminlash uchunharakat qilishga daʼvat qiladi.

"Siyosatnoma" asari Saljuqiylar imperiyasiningboshqaruv tizimida yuzaga  

kelgan muammolarga javoban yozilgan. Nizom ul-Mulk hukmdor va davlat arboblari uchun siyosiyqo‘llanma sifatida adolatli boshqaruv, qonuniylik vabarqarorlik haqida o‘z qarashlarini bayon qilgan. Ushbu asarning yozilish sabablarini tushunish uchundavrning siyosiy va ijtimoiy muhitini ko‘rib chiqishmuhimdir. O‘sha davrda adolatsizlik, korrupsiya vaboshqaruvdagi sustkashlik davlat barqarorligiga tahdidsolayotgan edi. Nizom ul-Mulk bu muammolarniyechish yo‘llarini izlab, o‘z asarida  hukmdorlar vaamaldorlar uchun aniq tavsiyalar bergan. Nizom ul-Mulkning fikricha, adolat davlatning asosiy ustunihisoblanadi. U  

hukmdor xalq oldida javobgar bo‘lishi, ularninghayotini yaxshilashga harakat qilishi lozimliginita’kidlaydi. Asarning muhim jihatlaridan biri shundaki, unda hokimiyat faqat kuch va boylik bilan emas, balkiadolat va halollik bilan boshqarilishi kerakligi urg‘ulanadi. Hukmdor o‘z xalqining dardini eshitib, ularning muammolarini hal qilish  uchun harakat qilishi shart. Adolatni ta’minlashning muhim sharti sudtizimining  shaffof va odil bo‘lishidir. Sud tizimi faqatshariat va davlat qonunlariga tayanishi,  amaldorlar esanoqonuniy harakat qilganda jazolanib, ularningkorrupsiya qilishiga yo‘l qo‘yilmasligi lozim. Agar davlatda adolat o‘rnatilmasa, xalq noroziligi ortib,  oxir-oqibat davlat zaiflashib, inqirozga uchrashimumkin. Nizom ul-Mulk davlat boshqaruvida shariathukmlariga amal qilish muhim deb  bilgan. Biroq, u faqat shariat bilan cheklanmasdan, dunyoviyqonunlarni ham hisobga olish zarurligini ta’kidlaydi. Bu shundan dalolat beradiki, davlatni boshqarishda din asosiy rol o‘ynasa-da, lekin jamiyat rivojlanishi vadavlatning samarali faoliyat  yuritishi uchun dunyoviyqonunlarni ham inobatga olish zarur. Unga ko‘ra, shariat  axloqiy tamoyillar va odil sudlov uchun asosbo‘lishi kerak bo‘lsa-da, davlatning  iqtisodiy va harbiysiyosati dunyoviy qonunlarga asoslangan bo‘lishikerak. Bu  qarashlar davlatning mustahkam bo‘lishinita’minlab, din va siyosat o‘rtasidagi  muvozanatnisaqlashga yordam beradi. Nizom ul-Mulk davlatboshqaruvining samarali bo‘lishi uchun tartiblibyurokratik tizim zarurligini ta’kidlagan. Uning fikricha, amaldorlar xalq xizmatida bo‘lishi kerak, aksholda ularning vakolati bekor  qilinishi lozim. Davlat lavozimlariga faqat malakali va tajribali shaxslartayinlanishi lozim. Merosiy boshqaruv tizimi zararkeltirishi mumkin, chunki lavozimlar malakalibo‘lmagan kishilarning qo‘liga o‘tishi ehtimoli ortadi. Davlat rahbarlari xalq  manfaatini birinchi o‘ringaqo‘yib ishlashi shart. Byurokratiyaning to‘g‘ri ishlashidavlatning iqtisodiy va siyosiy barqarorliginita’minlaydi. Soliq tizimi har qanday davlatningiqtisodiy barqarorligi uchun muhim omil hisoblanadi. Nizom ul-Mulk hukmdorlarga soliqlarni adolatlibelgilashni tavsiya qiladi. Unga ko‘ra, hukmdor xalqniortiqcha soliqlar bilan qiynamasligi kerak, chunki buisyonlarga sabab bo‘lishi mumkin. Soliqlar xalqfarovonligini oshirish uchun  ishlatilishi lozim. Bu tamoyillar zamonaviy iqtisodiy siyosat uchun ham dolzarbdir. Nizom ul-Mulk davlat boshqaruvidakorrupsiyani eng katta muammo sifatida  ko‘rsatgan. U amaldorlarning faoliyatini doimiy tekshirib borish, poraxo‘rlikka yo‘l qo‘ymaslik uchun qat’iy jazochoralarini joriy qilish va hukmdorning shaxsiy nazorati ostida davlat tizimini saqlash zarurliginita’kidlagan. Agar korrupsiya keng  tarqalsa, davlatasta-sekin zaiflashib, halokatga yuz tutishi mumkin. 

Agar SIYOSATNOMA kitobini topib o’qimoqchibo’lsangiz.  https://t.me/bookuzbekistan sotuvda bor. Narxi 39 000 so‘m