Voyant tools haqida

 Salom, hurmatli tahlilchilar!

Raqamli tarix darslarida biz katta matn massivlari, ya'ni korpuslar bilan ishlash zaruriyatiga duch kelamiz. Yuzlab nutqlar, xatlar yoki gazeta maqolalarini inson miyasi tahlil qila olmaydi. Aynan shu vaziyatda Voyant Tools kabi vositalar yordamga keladi. Voyant Tools — bu matn korpusiga kalkulyativ (hisobiy) va statistik yondashuvni ta'minlovchi, bepul va veb-asosidagi dasturlar majmuasidir.

Bu shunchaki chiroyli grafiklar yaratuvchi dastur emas, balki matn ichidagi ma'lumotlarni kvantifikatsiya qilish va ularni vizualizatsiya orqali izohlash (interpretation) imkonini beruvchi kuchli vositadir.

1. Voyant Tools ning Asosiy Tahlil Modullari

Voyant Tools bir nechta asosiy modullardan (panellardan) iborat bo'lib, har biri matn tahlilining ma'lum bir usulini aks ettiradi:

Cirrus (Word Cloud): Bu, birinchi qarashda oddiy tuyulsa-da, matndagi Chastota Tahlili (Frequency Analysis) natijasini aks ettiradi. So'z qanchalik katta bo'lsa, uning matn korpusida uchrash chastotasi shunchalik yuqori bo'ladi. Bu tahlil, korpusning asosiy mavzulari va leksik salmog'ini tezkor aniqlash uchun fundamental hisoblanadi. Odatda, bu yerda "Stop-Words" (bog'lovchilar, artikllar) avtomatik ravishda filtrlanadi.

Trends (Tarqalish Tahlili): Bu panel Tarqalish Tahlili (Distribution Analysis) ni chiziqli grafikda namoyish etadi. Bu yerda biz tanlagan so'zlarning matn korpusining boshidan oxirigacha (yoki vaqt o'qi bo'yicha, agar korpus xronologik tartiblangan bo'lsa) qanday tarqalgani va o'zgarganini ko'ramiz. Bu dinamik tahlil, muallifning biror mavzuga bo'lgan e'tibori vaqt o'tishi bilan o'zgarganmi-yo'qmi, shuni aniqlashga yordam beradi.

Keywords in Context (So'zning Konteksti - KWIC): Bu esa Konnkordans (Concordance) usulini qo'llaydi. U nafaqat so'zning o'zini topadi, balki uchrash kontekstini, ya'ni uning chap va o'ng tomonidagi so'zlar bilan birgalikda ro'yxatlaydi. Bu, bir so'zning matn ichidagi turli joylarda qanday ma'no-kontekstga ega ekanligini chuqur tushunish uchun zarur.

2. Matn Tahlili Jarayonidagi Metodologik Qadamlar

Voyant Tools'dan samarali foydalanish uchun quyidagi metodologik qadamlarga rioya qilish muhim:

Korpusni Tayyorlash: Barcha matnlar (odatda .txt formatida) bir xil formatga keltiriladi. Korpusning hajmi tahlilning ishonchliligiga bevosita ta'sir qiladi.

Stop-Words Ro'yxatini Sozlash: O'zbek tiliga xos bo'lgan umumiy so'zlarni (masalan: va, uchun, edi, bilan) tahlildan chiqarish (filter) kerak, aks holda tahlilning ma'no salmog'i pasayadi.

Vizual Natijalarni Izohlash: Grafikalar va bulutlar faqat boshlang'ich nuqta. Haqiqiy ilmiy ish shu vizualizatsiyalar asosida farazlar (hypotheses) ilgari surish va ularni chuqur tahlil qilishdan iborat. Masalan, "Qahramon ismi faqat matnning birinchi choragida ko'p uchragan bo'lsa, nima uchun?" degan savolni qo'yish.

"Voyant Tools'ning eng katta kuchi — bu turli panellarni bir vaqtning o'zida ishlatish imkoniyati. Masalan, siz Cirrus bulutidagi biror so'zni bossangiz (masalan, "Islohot"), u avtomatik ravishda Trends grafigida shu so'zning tarqalishini ko'rsatadi va KWIC panelida shu so'zning barcha kontekstlarini ro'yxatlaydi. Bu funksional o'zaro bog'liqlik (interaksiya) matnning nafaqat umumiy hajmini, balki har bir so'zning korpusdagi makoniy va kontekstual ahamiyatini ham birdaniga ko'rish imkonini beradi. Bu esa tadqiqot jarayonini ancha tezlashtiradi."

Yakuniy Fikr: Voyant Tools bizga "Ya'ni, muallif nazarda tutgan" kabi subyektiv izohlardan uzoqlashib, tadqiqotni statistik va kvantifikatsiya qilingan dalillar asosiga qurish imkoniyatini beradi. Bu, DH sohasidagi ishlarimizni yanada ishonchli va ob'yektiv qiladi.

Savol: Siz o'zingizning korpusingizda Trends grafigida eng kutilmagan tarqalish dinamikasini qaysi so'zda ko'rdingiz? Bu o'zgarishni qanday izohladingiz? Izohlarda muhokama qilamiz