Rajasthan hududi

       Rajasthan hududi Hindistonning madaniy va tarixiy jihatdan eng rang-barang mintaqalaridan biri bo‘lib, bu yerning marosim madaniyati asrlar davomida shakllangan an’analar, diniy ta’limotlar va etnik guruhlarning o‘zaro ta’siri natijasida o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan. “Rituals of Rajasthan” asari tadqiqotchilarga ushbu hududning tug‘ilish, to‘y va dafn marosimlaridagi rasm-rusumlarni chuqur etnografik nuqtai nazardan o‘rganish imkonini beradi; asarda marosimlarning tarixiy ildizlari, ularning jamiyat ichidagi ijtimoiy funksiyalari, diniy-ma’rifiy mazmuni va estetik ko‘rinishlari batafsil yoritilgan.

 

Ushbu referat asar asosida tuzilgan uchta rejani inobatga olgan holda marosimlarning jamiyat hayotidagi o‘rni, ularning ramziy va funksional jihatlari hamda bugungi kunda ushbu an’analar qanday o‘zgarish va moslashuv jarayonidan o‘tayotgani haqida tizimli tahlilni taqdim etadi. Referat davomida avvalo Rajasthan marosimlarining tarixiy va madaniy ildizlari tahlil qilinadi, so‘ng tug‘ilish, nikoh va dafn marosimlarining bosqichma-bosqich mazmuni va ijtimoiy roliga e’tibor qaratiladi, oxirida esa marosimlarning diniy-estetik mohiyati hamda zamonaviy transformatsiyalar kontekstida ularning kelajakdagi saqlanishi masalasi muhokama qilinadi. Kirish qismida shuningdek tadqiqot metodologiyasi, asar tanlanish sabablari va referatning maqsadi ham qisqacha ko‘rsatiladi: maqsad — Rajasthan marosim madaniyatining murakkab strukturasi orqali bu jamiyatning qadriyatlari, ijtimoiy tuzilishi va ma’naviy dunyoqarashini ochib berishdir.

Hind xalqining qadimiy marosimlariHind xalqi dunyodagi eng qadimiy sivilizatsiyalardan biri bo‘lgan Ind (Hind) vodiysi sivilizatsiyasi (mil. Avv. 2500-1500-yillar) davridan boshlab o‘ziga xos diniy, ijtimoiy va madaniy marosimlarga ega bo‘lgan. Bu marosimlar asosan Veda davrida (mil. Avv. 1500-600-yillar) shakllanib, keyinchalik hinduizm, buddizm va jaynizm kabi diniy tizimlarning asosini tashkil etgan. Yajna (olov marosimi)Yajna - eng qadimgi va muqaddas marosimlardan biridir. U Agni (olov xudosi) orqali osmonga, xudolarga qurbonlik qilishni anglatgan.Yajna paytida ruhoniylar Veda mantralarini o‘qib, sariyog‘ (ghee), don, sut yoki mevani olovga tashlagan. Hindlar hayotni muqaddas deb bilganlar va inson hayotidagi har bir bosqichni maxsus marosimlar bilan o‘tkazishgan. 

Bular 16 ta sanskara (marosim) deb atalgan. Ularning eng muhimlari quyidagilar Jatakarma – chaqaloq tug‘ilganda bajariladigan marosim. Bola hayotga kelgani uchun minnatdorchilik bildiriladi. Upanayana - o‘g‘il bolalarga ta’lim olish huquqi beriladigan marosim. Bu paytda u “muqaddas ip” taqib, ruhiy voyaga yetgan hisoblangan. Tug‘ilganda, kindik ichakchasidagi kesilmasdan oldin, ona chaqaloqning lablariga oltin qoshiq yoki asal, qovurdoq va jigar chaynalgan shlyapa bilan tegishi mumkin. So‘z (nutq) so‘zi uch marta o‘ng quloqqa pichirlagan, mantralar esa uzoq umr ko‘rishni xohlaydi. Chaqaloq uchun bir necha marosimlar orasida ma’baddan tashqariga birinchi tashrif, birinchi marta qattiq oziq-ovqat (odatda pishirilgan guruch), quloqni teshish marosimi va tez-tez ma’badda yoki boshida ro‘y bergan birinchi soch (boshni sochlash) bilan oziqlantirish sochlar xudolarga berilganda bayramda. 

Jatakarman ( sanskrit : jātakarman : Jātakarman; lit. tug‘ilish marosimlari’) hinduizmdagi asosiy samskaralardan biri bo‘lib , bola tug‘ilishini nishonlaydi. Bu odatda yangi ota-onalar, chaqaloqning qarindoshlari va yaqin do‘stlari tomonidan kuzatiladigan shaxsiy marosimdir. Jatakarman hinduizmning qadimgi matnlarida yangi tug‘ilgan chaqaloq uchun tug‘ruqdan keyingi birinchi o‘tish marosimidir. Bu chaqaloqning tug‘ilishini, shuningdek, otaning chaqaloq bilan bog‘lanishini nishonlaydi. Jatakarman anʼanaviy marosimida ota chaqaloqning lablariga asal va sariyogʻ (tiniq sariyogʻ) qoʻyib, uni kutib oladi. Ba’zida bu marosim Vedik madhiyalarini o‘qish bilan belgilanadi. 

Madhiyalarning birinchi ahamiyati Grixasutra matnlarida medhajanana (Sanskritcha: मेधजनन) bo‘lishi yoki ona qornida bolaning tanasi shakllanishi tugagandan so‘ng dunyo qornida chaqaloqning ongi va aqlini boshlashi tushuntiriladi. Madhiyalarning ikkinchi qismi chaqaloqqa uzoq umr tilaydi. Hindlarning nikohi (sanskritcha: D. R., romanlashtirilgan:vivexexha, yoritilgan. “Nikoh”) barcha samskaralar ichida eng muhimi, dharmashastra matnlarida tasvirlangan o’tish marosimlari. Hindiston tarixining aksariyat qismida ayollar otasining irodasiga bo‘ysunuvchi sifatida ko‘rilgan va turmushga chiqmagan ayollarni uyda saqlash mumkin emas deb o‘ylashgan – bu e’tiqod hali ham ba’zilar tomonidan saqlanib kelinmoqda. Bu – va ba’zi joylarda, hanuzgacha-qizining vaqtinchalik ekanligi va u erining eri bo‘lishi kerak deb o‘ylashgan.qizning ota-onasining asosiy vazifasi uning turmushini tashkil qilish edi va hisoblanadi. Nikohdan keyin ayol tug‘ilish uyiga tashrif buyurganida mehmon sifatida ko’riladi va endi bu oilaning a’zosi emas. Hinduizmda ayolning asosiy vazifasi eriga va oilasiga xizmat qilishdir va bir nechta Hindu festivallari buni ayolning ro’za tutish yoki boshqa marosimlarni bajarish. 

Erining uzoq umr ko‘rishi uchun ibodat qilish an’anasini kuchaytirish orqali aks ettiradi. Mahr, kelinning oilasi eriga mol-mulk yoki pul sovg‘a qilish amaliyoti, qabul qilinganiga qaramay, hali ham keng tarqalgan mahrni taqiqlash to’g’risidagi qonun 1961-yil. Tarixiy jihatdan, agar mahr miqdori etarli emas deb hisoblansa, kuyovning oilasi buni haqorat sifatida qabul qiladi va yangi kelinni oilasidan ko‘proq mahr so’rash uchun bezovta qiladi. Qadimgi hindular tomonidan qo‘yilgan nikohning ideal kontseptsiyasi-bu kelinning tantanali sovg‘asi (Vadh) uning otasi yoki boshqa tegishli oila a‘zosi tomonidan kelin-kuyovga (Vara), ular birgalikda inson mavjudligining maqsadlarini bajarishlari uchun. Bunday Kontseptsiyada dastlab to‘y marosimini anglatadigan, ammo umuman nikoh ta’rifini olishi kerak bo’lgan vivaha nasl berish va oila qurish uchun mo’ljallangan (kutumba). To‘ydan keyin odam hayotning ikkinchi bosqichiga kirgan deb ishoniladi grihasta ashrama, uy egasining vazifalarini bajarish. Nikohning uchta maqsadi er va xotinga o’zlarining dharmalarini bajarishga ruxsat berish, naslni ko‘tarish (praja) va zavqni boshdan kechirish (rati). Qizlar odatda 12 yoshida balog‘at yoshiga etgan deb hisoblanadi va agar ular uchun munosib kuyov sotib olinmasa, o‘z erlarini tanlashga ruxsat beriladi. Ruhoniy yordamida nikohni tashkil qilish uchun o’g’li yoki qizining jatakam yoki janmakundali (tug‘ilish paytidagi tug‘ma va astrolojik jadval) dan foydalanish keng tarqalgan, ammo universal emas. Ota-onalar ham Tamil “Jothidar” deb nomlangan Brahmin munajjimlar maslahat olish, Telugu yilda “Panthulu yoki Siddanthi”, Hind va Kundali Milan, kim uylanish uchun izlayotgan shaxslar astrologik ma’lumotlarni ushlab. 

Hind xalqining tugʻilish, toy va dafn marosimlari Mitiladagi braxmanlar singari ba’zi jamoalar mutaxassislar tomonidan yuritiladigan genealogik yozuvlardan (“Panjikalar”) foydalanadilar. Jatakam yoki kundali jadvali yulduzlar va sayyoralarning tug‘ilish paytidagi joylashuvi asosida tuziladi. Hind astrologiyasiga obuna bo‘lgan shaxslar, bu samoviy jismlarning tug‘ilish paytidagi holati va ularning foydali yoki zararli ta’siri kelin va kuyov o‘rtasidagi xayrli muvofiqlikka ta’sir qiladi, deb hisoblashadi. Masalan, Venera sayyorasi benefik Sayyora va nikoh nuqtai nazaridan ta’sirchan ekanligiga ishonishadi.har qanday o‘yin uchun maksimal ball bo‘lishi mumkin 36, va taluqli uchun minimal ball 18. Oila a’zolari vafot etgandan so‘ng, qarindoshlar jasadni tayyorlash uchun marosimlarda ishtirok etadilar va yondirilgan yoki ko’milgan joyga o‘tish uchun marosimlar o‘tkazadilar. Ko‘pgina hindlar uchun kuydirish marosim bilan shug‘ullanish uchun eng yaxshi usuldir, garchi ko‘plab guruhlar buning o‘rniga dafn qilishadi; chaqaloqlar krematan emas, balki ko‘milgan. Janoza joyida, erkagi o‘lganlarning huzurida, marhumning eng yaqin qarindoshi (odatda katta o‘g‘il) oxirgi marosimga mas’uldir va agar u kuydirilsa, dafn marosimini yoritadi. Krematikadan so‘ng, kul va suyaklar qismlari to‘planadi va oxir-oqibat muqaddas daryoga cho’mdiriladi. Dafn marosimidan so‘ng har bir kishi tozalovchi hammaga o’tadi. Yaqin oila ko‘plab kunlar (ba’zan o‘n, o‘n bir, o‘n uch) uchun zich ifloslanish holida qolmoqda. O‘sha davr oxirida yaqin oila a’zolari marosimga tayyorgarlik ko‘rish uchun yig‘ilishadi va ko‘pincha kambag‘allarga yoki xayr-ehsonlarga sovg‘a berishadi. Hindiy marosimining o‘ziga xos xususiyati yodgorlik xizmatida o‘lik kishining ruhiga taklif qilingan guruch to‘plarini (pinda) tayyorlashdir. Bu marosimlar qisman marhumning qadr-qimmatiga hissa qo‘shadi, lekin ular ruhni tinchitadi, shunda u bu dunyoda ruh emas, balki o‘lim xudosi Yamani hududidan o‘tadi.

Hind xalqining o‘lim va dafn marosimlari ham o‘ziga xos diniy qarashlarga tayanadi. Hinduizm falsafasida hayot va o‘lim aylanishi “samsara” tushunchasi markaziy o‘rin egallaydi. Ya’ni inson ruhi tanadan ayrilgach, boshqa tana bilan qayta tug‘iladi deb ishoniladi. Shu sababdan o‘limni oxirgi nuqta emas, balki ruhning yangi bosqichga o‘tishi deb biladilar. Marhum vafot etgan zahoti uning tanasi yuviladi, maxsus yog‘lar surtiladi va oq mato bilan o‘raladi. “Antyeshti” - ya’ni oxirgi rasm marosimi odatda kunduz kuni o‘tkaziladi. Marhumning jasadi yog‘ochdan yasalgan kata - “Chita”ga qo‘yilib, kuydiriladi. O‘t hinduizmda poklanish ramzi bo‘lib, tana yo‘qolishi ruhning ozod bo‘lishini bildiradi. Yosh o‘g‘il farzand otaning marosimini bajarishga mas’ul bo‘ladi va olovni yoqish sharafi unga beriladi. Kuylash yakunlangach, kul maxsus idishga solinadi va ko‘pchilik oilalar uni Gangaga yoki boshqa muqaddas daryolarga tashlaydilar. Marhumning oila a’zolari 13 kun motam tutadi, bu vaqt davomida ular sodda ovqatlar iste’mol qiladi, bazmlardan yiroq yuradi va ibodat bilan band bo‘ladi. 13-kuni “Shraddha” marosimi o‘tkaziladi, unda marhum ruhiga duo qilinadi va ruhning tinch topishi so‘raladi. Bu udum jamiyatda oila birdamligi va ruhiy poklikni mustahkamlaydi.

Hind an’analarida chaqaloq dunyoga kelishidan oldin ham turli marosimlar o‘tkaziladi. Homilador ayol uchun “Simantonnayan” deb ataluvchi duo marosimi o‘tkazilib, unda ayolning boshiga bezaklar taqiladi, unga shirinliklar beriladi. Mazkur udumning maqsadi - ona va bolani yomon ruhlardan asrash, homiladorlikning yengil kechishi va bo‘lajak farzandning baxtli bo‘lishini tilashdir. Bola dunyoga kelgach, birinchi bajariladigan marosim “Jatakarma” hisoblanadi. Bu tadbirda ota chaqaloqning qulog‘iga muqaddas matnlardan - odatda Gayatri mantradan - bir necha oyatlar pichirlab aytadi. Shuningdek, chaqaloq og‘ziga asal yoki sariyog‘dan bir tomchi tomiziladi, bu esa hayotining shirin bo‘lishi ramzi sifatida talqin qilinadi. Tug‘ilgandan bir necha kun o‘tib “Namkaran” - ism qo‘yish marosimi o‘tkaziladi. Hindlarda ism qo‘yish astrologiya bilan bevosita bog‘liq: bolaning tug‘ilgan kunidagi yulduzlar holati, uning kelajakdagi xarakteri, oilaviy an’analar hisobga olinadi. Shu sababli astrologlar bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi. Ba’zi hududlarda ism qo‘yish marosimi bilan birga “Palki” - ya’ni bolani birinchi marta tashqariga olib chiqish udumi ham bajariladi. Bundan tashqari, “Mundan” - soch olish marosimi ham keng tarqalgan bo‘lib, hindlar fikricha, bola dunyoga kelganda bo‘lgan sochi avvalgi hayotdan qolgan energetik belgilarni tashiydi. Uni olib tashlash orqali yangi, pok hayot boshlanadi deb ishoniladi. Bu marosim katta tantana bilan o‘tadi, qarindoshlar yig‘iladi, maxsus duo o‘qiladi va oilaga baraka tilanadi.Hind jamiyatida to‘y marosimlari eng shukuhli, eng ko‘p udumli va eng tantanali tadbirlardan biridir. To‘y marosimlari hududga qarab turlicha tarzda o‘tkazilsa-da, ularning umumiy diniy mohiyati o‘zgarmaydi. To‘yga tayyorgarlik unashtirish - “Mangni” marosimidan boshlanadi. Unda kuyov taraf kelin tarafga sovg‘alar, taqinchoqlar, kiyim-kechaklar yuboradi. Bu sovg‘alar ikki oila o‘rtasidagi do‘stlik va kelajak oilaning mustahkam bo‘lishi belgisidir. To‘y oldidan o‘tkaziladigan eng mashhur marosimlardan biri “Mehndi”dir. Bu marosimda kelinning qo‘llari va oyoqlariga murakkab geometrik naqshlar chiziladi. Xina naqshlari kelinning go‘zalligini oshirish, uni yomon nazardan saqlash, oilada farovonlik bo‘lishini tilashni bildiradi. Qiziqarli jihati shundaki, mehndi naqshlari qancha to‘q chiqqan bo‘lsa, kelinning eriga bo‘lgan muhabbati ham shuncha kuchli bo‘ladi degan xalqona ishonch mavjud.

To‘y kuni kuyov “Baraat” deb nomlanadigan tantanali yurish bilan kelinning uyiga ot, fillar yoki bezatilgan mashinalarda keladi. Kuyovning do‘stlari, qarindoshlari qo‘shiq aytib, raqsga tushib kelin tomoniga yo‘l oladilar. Asosiy diniy marosim esa “Saptapadi” bo‘lib, unda kelin va kuyov muqaddas olov - “Agni” atrofida yetti bor aylanadilar. Har bir aylanish nikohning maqsadlarini bildiradi: mo‘l-ko‘l rizq, yaxshi salomatlik, kuch-g‘ayrat, toza niyat, sadoqat, bir-birini hurmat qilish va umrbod birlik. Shundan so‘ng er-xotin bir-birining peshonasiga “sindur” - qizil kukun suradi. Bu hind ayoli turmushga chiqqanini bildiruvchi eng muhim ramzlardan biri.Rajasthan Hindistonning eng yirik va tarixiy jihatdan boy hududlaridan biri bo‘lib, uning marosim madaniyati o‘ziga xos rang-barangligi, qadimiy an’analarga sodiqligi va avloddan avlodga o‘tib kelayotgan rasm-rusumlari bilan ajralib turadi. “Rituals of Rajasthan: Insights into Wedding, Birth, Death Ceremonies” asarida ushbu hududning tug‘ilish, to‘y va dafn marosimlariga doir aniq kuzatuvlar, etnografik tafsilotlar hamda marosimlarning diniy-madaniy ildizlari yoritilgan. Asarda tug‘ilish marosimlari Rajputs, Bhils, Meenas kabi turli jamoalardagi farqlar bilan birga umumiyliklar asosida tasvirlanadi. Rajasthanliklarning e’tiqodiga ko‘ra, yangi tug‘ilgan chaqaloq oilaga nafaqat farzand, balki baraka, naslning quvvati sifatida qaraladi. Shuning uchun tug‘ilish marosimlari ko‘pincha uyda amalga oshiriladigan diniy poklanish marosimlari bilan boshlanadi. Chaqaloq tug‘ilganidan keyin “Sutak” deb ataluvchi vaqtinchalik cheklov davri boshlanadi; bu davrda oila poklanish qoidalariga qat’iy amal qiladi. Yettinchi yoki o‘ninchi kuni “Namkaran” – ism qo‘yish marosimi o‘tkaziladi. Bu marosimda astrologning roli juda katta bo‘lib, bola tug‘ilgan paytdagi yulduz holatiga qarab ism tavsiya qilinadi. Shu bilan birga, ona uchun “Palu Rasam” deb ataladigan sog‘lomlashtirish marosimi ham bajariladi. Tug‘ilish marosimlarida oltin va kumushdan tayyorlangan himoya taqinchoqlari chaqaloqqa yovuz kuchlardan asrash maqsadida taqiladi.

Asarda to‘y marosimlari Rajasthan madaniyatining eng yorqin, eng ko‘rkamlashgan an’analari sifatida keng tasvirlanadi. Rajasthanliklarning nikoh qarashlari jamiyatning qatlamlariga qarab farqlansa-da, muqaddaslik tamoyili barcha jamoalarda umumiydir. To‘y marosimlari ko‘p kun davom etadigan rang-barang rasm-rusumlardan iborat bo‘lib, ularning har biri o‘z ma’nosi bilan ajralib turadi. Eng avvalo “Sagri” yoki “Roka” deb ataladigan nikohni tasdiqlash marosimi o‘tkaziladi. Bu ikki tomonning oila sifatida birlashishini bildiradi. To‘ydan oldin kelinning qo‘llari va oyoqlariga chiroyli naqshlarda “Mehndi” qo‘yiladi, bu marosim quvonch, farovonlik va ayol baxtining ramzi sifatida qaraladi. Kelinning homiylik qiluvchi farishtalar tomonidan asralishi uchun unga sariq va qizil rangdagi liboslar kiyintiriladi. Kelin va kuyov bir-biriga “Varmala” deb ataladigan gulchambar taqish marosimi orqali o‘z sevgisi va roziligi timsolini ko‘rsatadi. Asarda to‘y marosimlarining eng muqaddas bosqichlaridan biri bo‘lgan “Phera”- olov atrofida etti aylanish marosimi batafsil yoritiladi. Bu yetti aylanish hayotning yetti asosiy majburiyati, ikki qalbning birlashuvi va abadiy ahdning ramzi sifatida talqin qilinadi. Rajasthanliklar uchun olov guvoh sifatida muhim diniy mavqega ega. To‘y marosimlari davomida kelinning oilasidan kuyovga taqdim etiladigan sovg‘alar ham ijtimoiy mavqe belgisi sifatida Ko‘rsatiladi. To‘y yakunida “Bidai” -kelinning ota uyidan ko‘chishi marosimi juda ta’sirli tarzda o‘tkaziladi.